Door Chris Sent¹

De uitspraak van Rechtbank Gelderland ECLI:NL:RBGEL:2026:7052 verdient waardering voor de wijze waarop zij als civiele kinderrechter een verdenking van Pediatric Condition Falsification (hierna: PCF/KMdF) beoordeelt. De rechtbank ontkent niet dat er zorgen bestaan over de verzorging en opvoeding van de minderjarige door de moeder. Zij weigert echter die zorgen zonder voldoende feitelijke en medische onderbouwing als bewijs voor PCF/KMdF te kwalificeren. Dat is van belang in zaken waarin een verdenking van Kindermishandeling door Falsificatie het (veiligheids)denken van Veilig Thuis en gecertificeerde instellingen beheerst. In deze zaak groeit een klein kind niet of onvoldoende en lijdt aan zogeheten failure to thrive.

De Gecertificeerde Instelling (hierna: GI) stelt de oorzaak van de zogenoemde failure to thrive niet te kunnen achterhalen en PCF niet te kunnen vaststellen, maar meent deze mogelijkheid ook niet te kunnen uitsluiten, waarna – zoals gebruikelijk bij Veilig Thuis- de verdenking in de lucht blijft hangen en het handelen en denken bepaalt. De GI kiest vervolgens wel voor de ingrijpende maatregel om het kind weg te halen bij de moeder. Dat is nogal wat.

De rechtbank volgt deze lijn van de GI niet, en maakt onderscheid tussen zorgelijk gedrag, pedagogische tekortkomingen en bewijs van (bewuste)falsificatie. Ten aanzien van o.a. structuur en voeding constateert de rechtbank tekortkomingen, maar ziet zij dat moeder hulp heeft gezocht, geaccepteerd en aantoonbare stappen heeft gezet. De rechtbank beoordeelt dus niet uitsluitend óf gedrag zorgelijk is, maar ook wat dat gedrag betekent en of dit als alternatieve verklaring kan worden gezien.

Ook bij het gestelde schoolverzuim en de ziekmeldingen controleert de rechtbank zorgvuldig de onderliggende feiten. In de relevante periode blijkt moeder het kind slechts viermaal te hebben thuisgehouden. Bovendien blijkt dat vader hem eenmaal met een keelontsteking naar school heeft gestuurd, waarna het kind zieker was bij moeder thuis. Uit de ziekmeldingen kan daarom niet zonder meer worden afgeleid dat het kind bij moeder vaker ziek was.

De rechtbank toetst daarmee de hypothese aan feiten, dossiers en gebeurtenissen. Ook het vermeende verband tussen verblijf bij moeder en de achterblijvende groei wordt onderzocht. De GI stelt dat het kind pas zou zijn gaan groeien nadat hij volledig bij vader verbleef. De rechtbank heeft de GI nota bene uitdrukkelijk verzocht om stukken te overleggen die een causaal verband tussen verblijf en groei ondersteunen. Die zijn niet overgelegd. De stukken die wél zijn overgelegd ondersteunen de veronderstelling van de GI niet. Uit de gewichtsmetingen² blijkt juist dat het kind in de periode van medio september tot medio december 2025 — grotendeels vóórdat het contact met moeder sterk werd beperkt — ongeveer een kilo aankwam, meer dan in de daaropvolgende periode waarin het vrijwel volledig bij vader verbleef. Ook vindt de rechtbank in de overige stukken geen aanwijzing dat moeder het kind bewust ziek zou maken en wordt de verdenking niet ondersteund door medische gegevens of duidelijke conclusies van behandelend artsen.

Vermeende verbetering na scheiding moeder en kind

De rechtbank accepteert terecht niet de redenering, ‘het gaat beter na de scheiding van moeder, dus moeder moet de oorzaak zijn geweest.³ Zij onderzoekt of die causale conclusie wel getrokken kan worden en constateert wederom aan de hand van de feiten dat dit niet het geval is. Ook toetst de rechtbank kritisch of de GI werkelijk heeft geprobeerd haar hypothese te verifiëren. De GI had contact met de behandelaar van moeder en stelde vragen over de veiligheid van het kind, maar vroeg niet of die behandelaar aanwijzingen zag voor PCF of Münchausen by proxy. Juist deze behandelaar had informatie kunnen geven die de hypothese kon bevestigen of ontkrachten. Bij een vermoeden moet dus niet alleen bevestigende informatie worden verzameld, maar ook actief worden gezocht naar informatie die het vermoeden kan weerleggen. Dat heeft de GI kennelijk nagelaten en dat gebeurt vaker.⁴

In rechtsoverweging 6.11 erkent de rechtbank weliswaar dat het kind aanvankelijk bij moeder minder in gewicht aankwam en dat het vader gemakkelijker lukt hem te laten eten, maar weigert zij om daaruit de conclusie KMdF/PCF af te leiden. De rechtbank plaatst het handelen van moeder in de alternatieve context van haar eigen traumatische ervaringen met eten. Zij heeft daardoor moeite haar zoon te dwingen voedsel door te slikken. De rechtbank formuleert vervolgens helder: “Het handelen of nalaten te handelen vanuit een eigen trauma is echter niet hetzelfde als iemand bewust ziek maken.”⁵

Die overweging verdient waardering. De rechtbank ontkent het zorgelijke gedrag niet maar geeft dit nadere context vanuit een alternatieve hypothese. Een gedraging kan pedagogisch onwenselijk zijn, voortkomen uit trauma of onmacht, maar vormt daarmee nog geen bewijs voor een vergaande beschuldiging als falsificatie. De rechtbank maakt daarmee niet de klassieke en veelvoorkomende attributiefout waarbij uit een ongewenste gevolg direct eenzijdig een kwaadaardige intentie bij een ouder wordt afgeleid.

De verdenking werkt uiteindelijk tégen het belang van het kind

De rechtbank maakt bovendien duidelijk dat de eenzijdige benadering door de GI van moeder vanuit de PCF/KMdF-verdenking uiteindelijk niet alleen jegens moeder problematisch is, maar ook het beschermingsbelang van de minderjarige zelf raakt. De GI benadert moeder primair als mogelijke veroorzaker van ziekte en daardoor steeds minder als een ouder die ondersteuning nodig heeft. De rechtbank constateert in r.o. 6.15 dat de GI door haar fixatie op PCF/KMdF “geen oog meer heeft voor een mogelijke andere lezing van de feiten of voor alternatieve verklaringen die erop kunnen duiden dat haar zorg onterecht is”. De ondertoezichtstelling wordt daardoor “alleen nog in de schaduw van die verdenking” uitgevoerd. Hierdoor bestaat het risico dat niet de juiste hulp wordt ingezet en dat de GI onvoldoende in staat is om de minderjarige tegen zijn werkelijke ontwikkelingsbedreiging te beschermen. Ook dat fenomeen is herkenbaar en staat bovendien haaks op Straatsburgse jurisprudentie⁶ waaruit duidelijk is dat naar hereniging moet worden toegewerkt.

De schade van een onjuist of te lang vastgehouden PCF/KMdF-frame bestaat niet alleen uit veelal diepingrijpende schade bij het gezin als geheel. Het kan er ook toe leiden dat het kind de verkeerde – of geen – medische interventies krijgt, en dat de werkelijke oorzaken van problematiek nog onvoldoende worden onderzocht of behandeld.⁷ Wanneer een GI een ouder hoofdzakelijk blijft benaderen als pleger, bestaat het risico dat juist het te beschermen kind de hoogste prijs betaalt. Dat kan afhankelijk van de leeftijd van het kind hechting en de ouder-kindrelatie beschadigen, samenwerking bemoeilijken en tot een diepgaand loyaliteitsconflict leiden.

Van vermoeden naar tunnelvisie

De GI wordt expliciet gevraagd of de positieve ontwikkeling van het kind mede kan samenhangen met het tijdelijk wegvallen van het loyaliteitsconflict, maar heeft daarop evenmin een antwoord. In plaats daarvan wordt de oorzaak vooral bij moeder gezocht. Het is een in dit soort zaken veel voorkomende tunnelvisie. De rechtbank benoemt dit in rechtsoverweging 6.15 vrijwel letterlijk. Zij constateert dat de GI geen oog meer heeft voor een andere lezing van de feiten of voor alternatieve verklaringen die erop kunnen duiden dat haar zorg onterecht is. Dat heeft verstrekkende gevolgen voor moeder en kind. De rechtbank benoemt daarom terecht een andere GI om met een “frisse blik” naar de situatie te kijken.⁸

Deze overweging maakt de uitspraak ook voor andere PCF-zaken relevant. Een hypothese die niet kan worden bevestigd, wordt niet verworpen of gerelativeerd maar blijft in de praktijk de motor achter de selectie en interpretatie van zowel oude als nieuwe informatie. Bevestigende feiten krijgen veel gewicht, terwijl feiten die een alternatieve verklaring opleveren onvoldoende gewicht krijgen, buiten beschouwing worden gelaten of alsnog zo worden geïnterpreteerd dat zij binnen de verdenking passen.

Dat is precies waarom bij verdenkingen van PCF/KMdF scherp onderscheid moet worden gemaakt tussen waarneming, interpretatie en conclusie én waarom alternatieve hypothesen/scenario’s adequaat onderzocht moeten worden, overeenkomstig het strafproces. In redelijkheid valt niet in te zien waarom bij een vergaande maatregel als uithuisplaatsing hier op ander wijze mee omgegaan zou moeten worden. Het zou niet zo mogen zijn dat omdat PCF/KMdF “niet kan worden uitgesloten” ingrijpende maatregelen in het teken van die verdenking worden ingezet. Voor ingrijpende kinderbeschermingsmaatregelen moet in overeenstemming met Straatsburgse jurisprudentie bovendien voortdurend worden onderzocht welke concrete feiten de verdenking/hypothese dragen en of die feiten niet ook beter kunnen worden verklaard vanuit andere omstandigheden.⁹

Betekenis van uitspraak bij verdenkingen van Kindermishandeling door Falsificatie

De betekenis van deze uitspraak is meer dan alleen de afwijzing van de concrete verdenking. De rechtbank laat rechterlijke toetsing zien die bij KMdF-verdenkingen noodzakelijk is, maar in het jeugdrecht sowieso te weinig wordt toegepast. Zij scheidt feiten van interpretaties, toetst de gestelde causale verbanden en verlangt medische en andere objectieve onderbouwing. Ook betrekt zij informatie die tegen de verdenking pleit en onderzoekt daarmee alternatieve verklaringen. Misschien wel de belangrijkste conclusie is dat de rechtbank nadrukkelijk onderscheid maakt tussen bewuste falsificatie en regelmatig voorkomende zaken als ouderlijke onmacht of trauma-gerelateerd handelen. Ouders van (dood)zieke kinderen zijn nu eenmaal vaak overbezorgd, en vaak wanhopig op zoek naar diagnoses, verklaringen en behandelingen. Ouders zijn vaak ook zeer goed geïnformeerd al was het maar door de opkomst van AI. Al te makkelijk wordt dergelijk gedrag toch als ‘verdacht’ gekwalificeerd en vervolgens ingezet ter bevestiging van de verdenking. Rechtbank Zutphen maakt daarom terecht onderscheid tussen dergelijke niet-specifieke gedragingen¹⁰ en bewuste falsificatie. De rechtbank bagatelliseert de mogelijke risico’s voor het kind niet. Zij maakt juist duidelijk dat effectieve kinderbescherming vereist dat de juiste oorzaak van problemen wordt onderzocht en dat niet wordt gevaren op causale conclusies die niet door de feiten worden gedragen. Een valspositieve verdenking kan ertoe leiden dat passende hulp achterwege blijft en de ouder-kindrelatie onnodig en vergaand wordt beschadigd om nog maar niet te spreken over de diepingrijpende traumatische gevolgen die een vals-positieve verdenking voor het hele gezin kan hebben.¹¹ Rand en Feldman (1999) spreken in dat kader zelfs van onterechte verdenkingen die tot de dood van kinderen hebben geleid omdat de verdenking PCF adequate medische interventies in de weg stond.¹² Het is spijtig dat deze ingrijpende gevolgen zelden worden benoemd.

Confirmation bias en commitment bias

De overwegingen van de rechtbank laten zich begrijpen tegen de achtergrond van twee bekende en veel voorkomende mechanismen: confirmation bias en commitment bias. Van confirmation bias is sprake wanneer informatie vooral wordt gezocht, geselecteerd of geïnterpreteerd op een wijze die een reeds bestaande hypothese/verdenking bevestigt, terwijl informatie die daartegen pleit minder gewicht krijgt of buiten beschouwing blijft. Precies dit mechanisme signaleert de rechtbank wanneer zij constateert dat de GI geen oog meer heeft voor een mogelijke andere lezing van de feiten of alternatieve verklaringen.

Commitment bias gaat nog een stapje verder. Daarbij gaat het om het vasthouden aan een eerder ingenomen standpunt nadat daarin professionele, organisatorische of persoonlijke inzet is geïnvesteerd. Naarmate op basis van een verdenking verdergaande beslissingen zijn genomen, kan het steeds moeilijker worden de oorspronkelijke hypothese opnieuw ter discussie te stellen. Het erkennen dat de hypothese mogelijk onjuist was, impliceert immers ook dat eerdere interventies wellicht ongegrond waren. Toegeven dat je fout zat is nu eenmaal niet een eigenschap die alle mensen en organisaties bezitten. In dit geval bevat de uitspraak ook aanwijzingen voor een dergelijke bias: De GI erkent dat PCF niet kan worden vastgesteld, maar houdt de hypothese desondanks in stand omdat zij PCF evenmin kan “uitsluiten”. Kortom, wat er ook gebeurt, de verdenking blijft richtinggevend voor de GI.

“Niet kunnen uitsluiten” is iets anders dan bevestigen. Wanneer het ontbreken van uitsluiting desondanks voldoende is om een hypothese te handhaven, wordt het onmogelijk die hypothese nog te falsifiëren. Er moet namelijk altijd een denkbare observatie of test zijn die de hypothese ontkracht en de is er niet. Afwezigheid van bewijs tegen PCF/KMdF functioneert bij de GI dan als ware het bewijs vóór PCF. Het rigide vasthouden aan de hypothese/verdenking wordt nog duidelijker doordat de GI vergaande consequenties daaraan blijft verbinden. Het contact tussen moeder en kind wordt beperkt. De GI gaat zelfs zo ver dat zij stelt de ondertoezichtstelling niet meer te kunnen uitvoeren wanneer de rechtbank de omgang uitbreidt.¹³ De rechtbank ziet daarin aanleiding voor vervanging van de GI en acht een “frisse blik” noodzakelijk. Onwrikbare veiligheidsredeneringen keren zich hier tegen zichzelf maar worden opgemerkt door de rechtbank. Het voortdurend benaderen van moeder vanuit de verdenking, wordt gerechtvaardigd met een beroep op bescherming van het kind, maar kan er in de uitvoering door de GI toe leiden dat de werkelijke problematiek onvoldoende wordt onderzocht en behandeld. Dat ziet de rechtbank en staat daar terecht bij stil.

Conclusie

Rechtbank Zutphen fileert hier op deskundige wijze de zichzelf versterkende cyclus die ontstaat wanneer een verdenking van Kindermishandeling door Falsificatie, Pediatric Condition Falsification, ook bekend als Münchausen Syndroom by Proxy, van een nog te toetsen verdenking verandert in een biased zelfversterkend bevestigingsmodel.

Bij een vermoeden van Kindermishandeling door Falsificatie behoort die verdenking aan alle relevante concrete feiten¹⁴ te worden getoetst. Het is daarbij aan Veilig Thuis of de GI om zonder bias de verdenking transparant en toetsbaar te onderbouwen, opgeschreven in een daartoe bestemd rapport met verwijzingen naar vindplaatsen, zonder dat uitsluitend kan worden verwezen naar algemeenheden. Hierdoor weten ouders waartegen ze zich moeten verweren en kunnen zij hun recht op hoor – en wederhoor, oftewel een eerlijk proces effectief inzetten. Een ernstige verdenking van Kindermishandeling door Falsificatie vraagt om gedegen en wettelijk geborgde waarheidsvinding en overeenkomstige rechtsbescherming. Een verdenking KmdF mag nooit zonder zorgvuldige rechterlijke toetsing bewijs op zich worden en mag evenmin als zodanig gaan functioneren bij het nemen van ingrijpende maatregelen. Ook voor instituties als Veilig Thuis en GI’s behoren normale eisen van stelplicht en bewijslast te gelden, zoals de rechtbank dit impliciet meeweegt. In en tijd waarin het aantal verdenkingen van KMdF niet langer op twee handen te tellen is, verdient de uitspraak van Rechtbank Gelderland bijzondere aandacht naast navolging van het zorgvuldige afwegingskader.